بوده و بدون ورود به مرحلهء عمل ، نسخ شده باشد و چه پس از گذر از مرز عمل صورت گيرد « 1 » . و اين مسأله بسيار مهم ، آن وقت بيشتر قابل تصور خواهد بود كه ما به سدهء آغازين تاريخ اسلام بازگرديم . و خود را در ميان مسلمانان عصر رسالت و فرويش « وحى » - از غار حرا تا بستر مرگ رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - قرار دهيم و تمامى عوامل ذيربط را از قبيل : امّى بودن مسلمانان ، عقب‌ماندگى اجتماعى ، سياسى ، فكرى ، اقتصادى ، فرهنگى ، ارزشهاى انسانى و در يك كلمه « استضعاف » به معناى واقعى كلمه را در نظر بگيريم ، آنگاه است كه مىتوانيم عمق و ارزش « پديدهء نسخ » در قرآن را يك نعمت و بزرگترين ارزش قانونى در عالم قانونگذارى بدانيم و بر خود بباليم كه نظام تشريعى اسلام به عنوان يك معجزه در عصر تاريكى و بدوّيت كاروان بزرگ بشرى ، مترقىترين قانون را به ارمغان آورده و هديهء بشريت كرده است . ز - اهميت و ضرورت فيصله دادن بر تنش افكار انديشمندان اسلامى چون ايدهء « نسخ » ، مظان بحث و بررسى و تلاقى و تنش افكار و انديشهء صاحب نظران از مخالف و مؤافق بوده و يك ميدان بزرگى را به خود اختصاص داده و در ميان متفكران بزرگ اسلامى ، نقطهء تلقى و تعارض و برخورد انديشه‌هاى گوناگون قرار گرفته است و هر يك از اصول مطرح شده در آن از مبانى بنيادين و اصول اساسى و احكام نورانى اسلام است ، اصلاح ميان گروهها و فيصله دادن به اين معضل علمى و برخوردهاى عدوانى و رهانيدن مسلمانان از حيرت و سرگردانى در مقام عمل ، بحث از « ناسخ و منسوخ » را يك امر بسيار ضرورى و حياتى مىنمايد « 2 » .

--> ( 1 ) على حسن ، العريض ، همان ، به نقل از محمد عبد العظيم زرقانى ، در مناهل العرفان في علوم القرآن . با توضيح و تفصيل از نگارنده . ( 2 ) على حسن ، العريض ، همان ، به نقل از مناهل العرفان في علوم القرآن ، محمد عبد العظيم زرقانى ، با توضيحى از نگارنده .